The enlightened preceptor imparts knowledge to all his disciples alike

वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे

न तु खलु तयोर्ज्ञाने शक्तिं करोत्यपहन्ति वा ।

भवति हि पुनर्भूयान् भेदः फलं प्रति तद्यथा

प्रभवति शुचिर्बिंबग्राहे मणिर्न मृदादयः ॥ – उत्तररामचरित

vitarati guruH prAjne vidyAM yathaiva tathA jaDe

na tu khalu tayoH jnAne shakti karoti apahanti vA ।

bhavati hi punaH bhUyAn bhedaH phalaM prati tad yathA

prabhavati shuchiH bimbagrAhe mRut AdayaH ॥ – uttararAmacharita

The enlightened preceptor imparts knowledge to all his disciples alike, irrespective of whether the student is a brilliant one or is very dull intellectually. The lessons or even the capacity or earnestness of the teacher really adds or takes away nothing beyond a certain optimal level from the subject matter of the lesson. The lessons, by themselves do not add either fortune or lack of it to the recipient of the knowledge. However, we see substantial variation in quality of enlightenment received by the individual disciples. While a gem of crystal receives the brilliance of light falling on them and reflect it with greater resplendence, the same light falling on a heap of mud keeps the mud simply dark..

the words uttered by arrogant and excessively proud people are often devilish

ऋषयो राक्षसीमाहु वाचमुन्मत्तदृप्तयोः।

सा योनिः सर्ववैराणां सा हि लोकस्य निर्ऋतिः ॥

भवभूति प्रणीते उत्तररामचरिते

ṛṣayo rākṣasīmāhu vācamunmattadṛptayoḥ|

sā yoniḥ sarvavairāṇāṁ sā hi lokasya nirṛtiḥ||

bhavabhūti praṇīte uttararāmacarite

Noble and wise sages have always called the words uttered by arrogant and excessively proud people as devilish. Those words are the breeding places for enmity and strife. Such words are harbingers of destruction of the world, nemesis indeed

From Uttara Rama Charita of Bhavabhuti

ऋषयः the sages, the wise people उन्मत्त arrogant, दृप्तयोः proud वाचं words राक्षसीं devilish आहु call

सा वाक् that word सर्व all वैराणां enmity, intense conflict योनिः womb, breeding place सा she, that word लोकस्य of the world निर्ऋतिः हि calamity, destruction, nemesis indeed.

ഋഷയോ രാക്ഷസീമാഹു വാചമുന്മത്തദൃപ്തയോഃ।

സാ യോനിഃ സര്‍വവൈരാണാം സാ ഹി ലോകസ്യ നിരൃതിഃ॥

ഭവഭൂതി പ്രണീതേ ഉത്തരരാമചരിതേ

വിവേകികളും ജ്ഞാനികളും ആയ ഋഷീശ്വരന്മാര്‍ അഹങ്കാരികളുടെയും ഡoഭും ധാരഷ്ട്യവും നിറഞ്ഞു നില്‍ക്കുന്നവരുടെയും വാക്കുകളെ രാക്ഷസീയം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. അത്തരം വാക്കുകള്‍ ശത്രുതയുടെയും സംഘര്‍ഷത്തിന്‍റെയും ഉറവിടങ്ങള്‍ ആയിരിക്കും. അത്തരം വാക്കുകള്‍ സര്‍വനാശത്തിന്‍റെ സന്ദേശവാഹകരാണ്.

soft as flower, hard as diamond...

वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि । 

लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ॥ 

उत्तररामचरितम् अङ्ग २ श्लोक ७ 

vajrādapi kaṭhorāṇi mṛdūni kusumādapi । 

lokottarāṇāṃ cetāṃsi ko hi vijñātumarhati ॥

uttararāmacaritaṃ aṅga 2 śloka 7 

A great statement from Bhavabhuti’s Uttararamacharitam 

People of real worth and class should know when to be tough and when to be soft.. That discretion comes to them so naturally.. But people who watch them would never be able to understand how that switchover in attitude really occurs.

The meaning of the Slokam

The minds of the greatest among men in the world would be at times tougher than diamond itself and would be softer than the petals of flowers at other times.. Who can really comprehend how such great minds work?

The attitude changes like this.. When very tough and difficult decisions are to be taken and acted upon by the great person himself, he converts his mind so tough as if it is diamond itself.. 

However, when he is on a mission to help the difficulties or miseries faced by others his mind melts with compassion, and the mind is as soft as a flower.

Also, when the noble man is in a position of affluence where he can help others, his mind is as soft as flowers and he helps one and all.

However, when he is facing a financial cruch, he becomes tough with himself, and his mind becomes rock solid, and he would not deign it proper to beg and compromise just to sustain himself. 

വജ്രാദപി കഠോരാണി മൃദൂനി കുസുമാദപി । 

ലോകോത്തരാണാം ചേതാംസി കോ ഹി വിജ്ഞാതുമര്‍ഹതി ॥ ഉത്തരരാമചരിതം അങ്ഗം ൨ ശ്ലോകം ൭ 

ഭവഭൂതിയുടെ ഉത്തരരാമചരിതം എന്ന നാടകത്തിലെ ഒരു ഉദാത്തമായ വചനം 

അന്തസ്സും ആഭിജാത്യവും ഉള്ള വ്യക്തികള്‍ ജീവിതതോടുള്ള അവരുടെ സമീപനം എപ്പോഴെല്ലാം ദൃഡതയോടു കൂടിയതാവണം എപ്പോഴെല്ലാം മൃദു ആവണം എന്നതിനെക്കുറിച്ച് ബോധവാന്മാരായിരിക്കണം. നല്ല മനുഷ്യര്‍ക്ക് ഈ വിവേചനം സ്വാഭാവികമായിത്തന്നെ ഉണ്ടാവും. പക്ഷെ അവരുടെ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ കണ്ടുനില്‍ക്കുന്നവര്‍ക്ക് ആ മാറ്റങ്ങളുടെ പൊരുള്‍ മനസ്സിലാവുകയില്ല തന്നെ. 

ഈ ശ്ലോകത്തിന്‍റെ അര്‍ത്ഥം 

ലോകത്തില്‍ ഏറ്റവും മഹാന്മാരായ വ്യക്തികളുടെ മനസ്സ് ചില സന്ദര്‍ഭങ്ങളില്‍ വജ്രത്തേക്കാള്‍ കടുപ്പം ഏറിയതായി കാണപ്പെടും. മറ്റു ചില സന്ദര്‍ഭങ്ങളില്‍ പുഷ്പങ്ങളെക്കാള്‍ മൃദുലങ്ങളാവും അതേ മനസ്സുകള്‍. ലോകം പുകഴ്ത്തുന്ന അത്തരം മഹത്തുക്കളുടെ മനസ്സ് അറിയാന്‍ ആര്‍ക്കു കഴിയും?

മഹാന്മാരുടെ ചിന്താഗതി മാറുന്നത് ഇപ്രകാരമാണ്. 

സ്വന്തം കാര്യങ്ങളില്‍ കടുപ്പമേറിയ, വെല്ലുവിളികള്‍ മറികടക്കേണ്ട തീരുമാനങ്ങള്‍ എടുക്കുമ്പോള്‍ അത്തരം വ്യക്തികള്‍ സ്വന്തം മനസ്സിനെ വജ്രം പോലെ കഠിനമാക്കി ന്യായപൂര്‍വം പ്രവര്‍ത്തിക്കും.

പക്ഷെ ദുരിതവും കഷ്ടതയും അനുഭവിക്കുന്ന സഹജീവികളുടെ കാര്യത്തില്‍ തീരുമാനമെടുക്കുമ്പോള്‍ അതേ മനസ്സുകളില്‍ കാരുണ്യവും സ്നേഹവും നിറഞ്ഞു തുളുമ്പും. ആ മനസ്സുകള്‍ പൂവിതളുകള്‍ പോലെ മൃദുലങ്ങളാവും

പിന്നെ നല്ല മനസ്സുള്ള വ്യക്തിക്ക് കൈയില്‍ ധാരാളം പണം ഉള്ളപ്പോള്‍ മറ്റുള്ളവരെ സഹായിക്കുന്ന സന്ദര്‍ഭം വന്നാല്‍ ആ മനസ്സ് വളരെ മൃദുലമാവും. 

പക്ഷെ സ്വന്തം ജീവിതത്തില്‍ ദാരിദ്ര്യവും കഷ്ടപ്പാടും വന്നാല്‍ ആ സമയം അയാളുടെ മനസ്സ് പാറ പോലെ ഉറച്ചതാവും. വെല്ലുവിളികളെ നേരിട്ടു മുന്നേറും. അദ്ദേഹം ആരോടും യാചിക്കുകയോ, സ്വന്തം നിലപാടുകളില്‍ വെള്ളം ചേര്‍ക്കുകയോ ഒരിക്കലും ചെയ്യില്ല.

nice words ..

कामं दुग्धे विप्रकृष्यत्यलक्ष्मीं कीर्तिं सूते दुष्कृतं या हिनस्ति ।

तां चाप्येतां मातरं मंगलानां धेनुं धीराः सूनृतां वाचमाहुः ॥

उत्तररामचरिते

kāmaṃ dugdhe viprakṛṣyatyalakṣmīṃ kīrtiṃ sūte duṣkṛtaṃ yā hinasti ।

tāṃ cāpyetāṃ mātaraṃ maṃgalānāṃ dhenuṃ dhīrāḥ sūnṛtāṃ vācamāhuḥ ॥

uttararāmacarite

The truthful and auspicious words 

Yield all our wishes in abundance

Dispels poverty 

Gives birth to great fame

Annihilates the bad effects of possible misdeeds 

That mother in the shape of nice words is called by the wise people verily as the matriarch of cows, Kamadhenu, who is ever eager to grant all the wises to those who are close to her.

കാമം ദുഗ്ധേ വിപ്രകൃഷ്യത്യലക്ഷ്മീം കീര്തിം സൂതേ ദുഷ്കൃതം യാ ഹിനസ്തി ।

താം ചാപ്യേതാം മാതരം മംഗലാനാം ധേനും ധീരാഃ സൂനൃതാം വാചമാഹുഃ ॥

ഉത്തരരാമചരിതേ

ഭവഭൂതിയുടെ ഉത്തരരാമചരിതത്തില്‍ നിന്നുള്ള സുഭാഷിതം 

സത്യവും നന്മയും നിറഞ്ഞ വാക്കുകള്‍ 

നാം ആശിക്കുന്നതെല്ലാം നമുക്ക് തരുന്നു 

നമ്മുടെ ദാരിദ്ര്യവും അവശതയും അകറ്റുന്നു 

നമ്മുടെ യശസ്സ് വര്‍ദ്ധിപ്പിക്കുന്നു 

ചെയ്തുപോയ ദുഷിച്ച പ്രവൃത്തികളുടെ ചീത്ത ഫലം കുറയ്ക്കുന്നു 

അതുകൊണ്ട് നല്ല വാക്കുകള്‍, മംഗളപ്രദയായ, അമ്മയ്ക്ക് തുല്യയായ, കാമധേനു തന്നെയാണ് എന്ന് അറിവുള്ളവര്‍ പറയുന്നു

for the really great, words uttered just make the meaning.

लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तने।

ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुवर्तते॥

भवभूतिप्रणीते उत्तररामचरिते प्रथमे अङ्के

laukikānāṁ hi sādhūnāmarthaṁ vāganuvartane |

ṛṣīṇāṁ punarādyānāṁ vācamartho'nuvartate||

bhavabhūtipraṇīte uttararāmacarite prathame aṅke

This is from the first act of Uttararamacharitam.. 

Uttararamacharitam is a drama by Bhavabhuti, a poet of Sanskrit who is treated as equal to Kalidasa himself by many..

The plot for the Drama is the happenings after the Coronation of Rama.. the history dealt with in Uttarakandam of Ramayanam

In the first Act, the location is Rama's Palace in Ayodhya.. 

Sita is in her pregnancy, and the elders in the family are all away attending a sacrifice being conducted by Sage Rishyasringa, who is also the husband of Ramas elder Sister Shanta..

A set of sages led by Ashtavakra, the disciple of Rishyasringa have arrived in Ayodhya to enquire about the well being of Rama and Sita, and the delegation meets the Royal couple..

The sage conveys Rama the blessing of Rishyasringa and Sage Vasishta too who was away at the sacrifice..yajna

The blessing of the elders that Sita would deliver progeny befitting the valour and glory of the divine couple is conveyed to Rama and Sita..

Happy to hear that Rama exclaims..

"The speech of worldly wise saints follows or narrates the course of events as they have happened or are happening.. But the speech of ancient and venerable saints ( like Vasishta) when uttered just makes thing happen as per what is intended in those speeches.."

Rama is elated at the blessing of his Guru that he is going to beget a worthy progeny as he is convinced that the mere utterance of the great saints would make anything happen.. Ordinary people just use speeches to report what is happening.. and they have only the capacity to report or convey in words what is going on around, or narrate something that has already happened..

But great sages have the capacity to foresee the future.. Not only that, if words are uttered by great souls, nature and the universe just obey those predictions and things just happen.

These words of Bhavavbhuti have to be compared or 

contrasted with Kalidasa's statement about Vaak and Artha.. as pronounced in the opening stanza of Raghuvamsam.. 

वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थ प्रतिपत्तये।

जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ॥ 

Vaagarthaaviva Samprukthau, Vaagartha prathipattaye jagataH pitarau vande paarvathee parameshwarau..

Kalidasa implies that words and meanings are closely connected and function as inseparable twins.. being faithful to one another..

Bhavabhuti improvises on the idea.. For the ordinary people, words uttered just convey the meaning..

But for the really great, words uttered just make the meaning..

Of course this is stuff for academics too..

There has been always a set of people who place Bhavabhuti in the same pedestal with Kalidasa.. and there are those who cannot allow anyone else to be spoken of in equal terms with Kalidasa..