death is definite and is natural too. No one can prevent it.

मरणं प्रकृतिः शरीराणां विकृतिर्जीवितमुच्यते बुधैः ।क्षणमप्यवतिष्ठते श्वसन् यदि जन्तुर्ननु लाभवानसौ ॥

रघुवंशे

maraṇaṃ prakṛtiḥ śarīrāṇāṃ vikṛtirjīvitamucyate budhaiḥ ।kṣaṇamapyavatiṣṭhate śvasan yadi janturnanu lābhavānasau ॥

raghuvaṃśe॥

For every living being, death is definite and is natural too. No one can prevent it. But there is no guarantee about how long there will be life in the body. Life may cease today, tomorrow or at any time. Moreover, after a person is dead, there is no guarantee that he will be born again. Therefore every moment of living existence is a bonanza for us. So we have to celebrate life. However, as death is an inevitable process, it is also futile to grieve over death (Raghuvamsham 8/87)

For every living being, death is definite and is natural too. No one can prevent it. But there is no guarantee about how long there will be life in the body. Life may cease today, tomorrow or at any time. Moreover, after a person is dead, there is no guarantee that he will be born again. Therefore every moment of living existence is a bonanza for us. So we have to celebrate life. However, as death is an inevitable process, it is also futile to grieve over death (Raghuvamsham 8/87)

शरीराणां for the human bodies, for the living beings possessing bodies मरणं death प्रकृतिः is natural, इति thus बुधैः by wise men उच्यते it is said जीवितं life, the incident of being alive विकृतिः is just by chance, is just uncertain एव indeed . यदि if at all जन्तुः a living being क्षणं अपि even for a split second श्वसन् breathing अवतिष्ठते remains, keeps alive तर्हि then असौ he लाभवान् is having a lot of profit, is lucky ननु indeed

മരണം പ്രകൃതിഃ ശരീരാണാം വികൃതിര്ജീവിതമുച്യതേ ബുധൈഃ ।ക്ഷണമപ്യവതിഷ്ഠതേ ശ്വസന് യദി ജന്തുര്നനു ലാഭവാനസൌ ॥

രഘുവംശേ॥

ഭൌതിക ശരീരവും പേറി ജീവിക്കുന്ന ഏതു വ്യക്തിക്കും മരണം തികച്ചും സ്വാഭാവികമാണ്. അത് തീര്‍ച്ചയായും സംഭവിക്കുക തന്നെ ചെയ്യും, ഇന്നല്ലെങ്കില്‍ നാളെ. . ആര്‍ക്കും മരണം ഇല്ലാതാക്കാന്‍ കഴിയില്ല. മരിച്ചു കഴിഞ്ഞ ശേഷം വീണ്ടും നല്ല ജീവിതം ലഭിക്കും എന്നും ഒരു ഉറപ്പുമില്ല. ജീവനുള്ള ശരീരത്തോടെ നിലകൊള്ളുക എന്നത് യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍ വളരെ യാദൃശ്ചികമായി സംഭവിക്കുന്ന ഒരു കാര്യം മാത്രമാണ്. ഭൂമിയില്‍ ജീവിക്കുന്ന ഓരോ നിമിഷവും ഏറെ ഭാഗ്യകരമായ സമ്മാനമായി നമുക്ക് കിട്ടിയതാണ്. അത്തരം ഓരോ നിമിഷവും ഒരാളുടെ ലാഭമാണ്.

അതുകൊണ്ട് സ്വാഭാവികമായി വന്നു ചേരുന്ന മരണത്തെക്കുറിച്ച് വെവലാതിപ്പെടുന്നതില്‍ വലിയ അര്‍ത്ഥം ഒന്നുമില്ല. അതെ സമയം ലാഭമായി നമുക്ക് കിട്ടിയ ജീവിതത്തില്‍ ഓരോ നിമിഷവും ഏറ്റവും ഫലപ്രദമായി ചിലവഴിക്കുവാന്‍ നാം ശ്രദ്ധിക്കെണ്ടാതല്ലേ ?

𝐈 𝐚𝐦 𝐢𝐧𝐞𝐟𝐟𝐢𝐜𝐢𝐞𝐧𝐭, 𝐈 𝐜𝐨𝐧𝐟𝐞𝐬𝐬.. 𝐁𝐮𝐭 𝐈 𝐚𝐦 𝐧𝐨𝐭 𝐚 𝐜𝐡𝐞𝐚𝐭.

 

𝐈𝐧 𝐭𝐡𝐞 𝐨𝐩𝐞𝐧𝐢𝐧𝐠 𝐨𝐟 𝐭𝐡𝐞 𝐠𝐫𝐞𝐚𝐭 𝐊𝐚𝐯𝐲𝐚𝐦 𝐑𝐚𝐠𝐡𝐮𝐯𝐚𝐦𝐬𝐡𝐚𝐦_𝐭𝐡𝐞 𝐦𝐨𝐧𝐮𝐦𝐞𝐧𝐭𝐚𝐥 𝐰𝐨𝐫𝐤 𝐨𝐟 𝐊𝐚𝐥𝐢𝐝𝐚𝐬𝐚, 𝐡𝐞 𝐬𝐚𝐲𝐬

अथ वा कृतवाग्द्वारे वंशेऽस्मिन्पूर्वसूरिभिः ।मणौ वज्रसमुत्कीर्णे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः ॥𝟏.𝟒॥रघुवंशम्-१.४ श्लोकः

𝐚𝐭𝐡𝐚 𝐯𝐚𝐚 𝐤𝐫𝐮𝐭𝐚 𝐯𝐚𝐚𝐠𝐝𝐯𝐚𝐚𝐫𝐞 𝐯𝐚𝐦𝐬𝐡𝐞 𝐚𝐬𝐦𝐢𝐧 𝐩𝐨𝐨𝐫𝐯𝐚𝐬𝐨𝐨𝐫𝐢𝐛𝐡𝐢𝐇 𝐦𝐚𝐧𝐚𝐮 𝐯𝐚𝐣𝐫𝐚 𝐬𝐚𝐦𝐮𝐭𝐤𝐞𝐞𝐫𝐧𝐞 𝐬𝐨𝐨𝐭𝐫𝐚𝐬𝐲𝐚 𝐞𝐯𝐚𝐚𝐬𝐭𝐢 𝐦𝐞 𝐠𝐚𝐭𝐢𝐇..

𝐓𝐡𝐞 𝐠𝐫𝐞𝐚𝐭 𝐩𝐨𝐞𝐭 𝐊𝐚𝐥𝐢𝐝𝐚𝐬𝐚 𝐢𝐬 𝐚𝐩𝐨𝐥𝐨𝐠𝐞𝐭𝐢𝐜 𝐚𝐛𝐨𝐮𝐭 𝐚𝐧𝐝 𝐚𝐩𝐩𝐫𝐞𝐡𝐞𝐧𝐬𝐢𝐯𝐞 𝐨𝐟 𝐡𝐢𝐬 𝐨𝐰𝐧 𝐞𝐟𝐟𝐞𝐜𝐭𝐢𝐯𝐧𝐞𝐬𝐬 𝐰𝐡𝐢𝐥𝐞 𝐝𝐞𝐚𝐥𝐢𝐧𝐠 𝐰𝐢𝐭𝐡 𝐭𝐡𝐞 𝐒𝐭𝐨𝐫𝐲 𝐨𝐟 𝐭𝐡𝐞 𝐜𝐥𝐚𝐧 𝐨𝐟 𝐑𝐚𝐠𝐡𝐮. 𝐓𝐡𝐞 𝐞𝐚𝐫𝐥𝐢𝐞𝐫 𝐩𝐨𝐞𝐭𝐬 𝐢𝐧𝐜𝐥𝐮𝐝𝐢𝐧𝐠 𝐕𝐲𝐚𝐬𝐚 𝐡𝐚𝐯𝐞 𝐚𝐥𝐫𝐞𝐚𝐝𝐲 𝐞𝐱𝐩𝐥𝐚𝐢𝐧𝐞𝐝 𝐚𝐧𝐝 𝐬𝐭𝐚𝐭𝐞𝐝 𝐰𝐡𝐚𝐭𝐞𝐯𝐞𝐫 𝐭𝐡𝐚𝐭 𝐜𝐨𝐮𝐥𝐝 𝐛𝐞 𝐬𝐚𝐢𝐝 𝐚𝐛𝐨𝐮𝐭 𝐭𝐡𝐚𝐭 𝐠𝐫𝐞𝐚𝐭 𝐑𝐨𝐲𝐚𝐥 𝐥𝐢𝐧𝐞𝐚𝐠𝐞 𝐨𝐟 𝐑𝐚𝐠𝐡𝐮. 𝐍𝐨𝐰 𝐢𝐭 𝐢𝐬 𝐢𝐧𝐝𝐞𝐞𝐝 𝐰𝐢𝐭𝐡 𝐭𝐫𝐞𝐩𝐢𝐝𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧 𝐭𝐡𝐚𝐭 𝐊𝐚𝐥𝐢𝐝𝐚𝐬𝐚 𝐢𝐬 𝐚𝐭𝐭𝐞𝐦𝐩𝐭𝐢𝐧𝐠 𝐭𝐨 𝐯𝐢𝐬𝐢𝐭 𝐭𝐡𝐚𝐭 𝐠𝐫𝐨𝐮𝐧𝐝 𝐨𝐧𝐜𝐞 𝐚𝐠𝐚𝐢𝐧 𝐢𝐧 𝐡𝐢𝐬 𝐨𝐰𝐧 𝐰𝐚𝐲. 𝐒𝐨 𝐡𝐞 𝐬𝐚𝐲𝐬, “I𝐧 𝐟𝐚𝐜𝐭 𝐭𝐡𝐢𝐬 𝐢𝐬 𝐚 𝐬𝐮𝐛𝐣𝐞𝐜𝐭 𝐰𝐡𝐢𝐜𝐡 𝐡𝐚𝐬 𝐛𝐞𝐞𝐧 𝐯𝐢𝐬𝐢𝐭𝐞𝐝 𝐭𝐡𝐨𝐫𝐨𝐮𝐠𝐡𝐥𝐲 𝐭𝐡𝐫𝐨𝐮𝐠𝐡 𝐠𝐫𝐞𝐚𝐭 𝐰𝐨𝐫𝐝𝐬 𝐛𝐲 𝐭𝐡𝐞 𝐠𝐫𝐞𝐚𝐭 𝐦𝐚𝐬𝐭𝐞𝐫𝐬 𝐰𝐡𝐨 𝐩𝐫𝐞𝐜𝐞𝐝𝐞𝐝 𝐦𝐞. 𝐓𝐡𝐞𝐲 𝐡𝐚𝐯𝐞 𝐥𝐞𝐟𝐭 𝐠𝐞𝐦𝐬 𝐚𝐧𝐝 𝐝𝐢𝐚𝐦𝐨𝐧𝐝𝐬 𝐨𝐟 𝐢𝐧𝐯𝐚𝐥𝐮𝐚𝐛𝐥𝐞 𝐩𝐫𝐢𝐜𝐞 𝐚𝐥𝐫𝐞𝐚𝐝𝐲. 𝐀𝐥𝐥 𝐭𝐡𝐚𝐭 𝐈 𝐜𝐚𝐧 𝐚𝐭𝐭𝐞𝐦𝐩𝐭 𝐢𝐬 𝐭𝐨 𝐦𝐚𝐤𝐞 𝐚𝐧 𝐚𝐭𝐭𝐞𝐦𝐩𝐭 𝐭𝐨 𝐭𝐢𝐞 𝐚 𝐟𝐞𝐰 𝐬𝐮𝐜𝐡 𝐠𝐞𝐦𝐬 𝐢𝐧 𝐭𝐡𝐞 𝐟𝐨𝐫𝐦 𝐨𝐟 𝐚 𝐟𝐞𝐰 𝐯𝐞𝐫𝐬𝐞𝐬. 𝐒𝐨 𝐦𝐲 𝐟𝐚𝐭𝐞 𝐜𝐨𝐮𝐥𝐝 𝐛𝐞 𝐭𝐡𝐚𝐭 𝐨𝐟 𝐚 𝐦𝐞𝐫𝐞 𝐬𝐭𝐫𝐢𝐧𝐠 𝐭𝐡𝐚𝐭 𝐭𝐢𝐞𝐝 𝐚 𝐥𝐨𝐭 𝐨𝐟 𝐩𝐫𝐞𝐜𝐢𝐨𝐮𝐬 𝐠𝐞𝐦𝐬 𝐚𝐧𝐝 𝐜𝐫𝐞𝐚𝐭𝐞𝐝 𝐭𝐡𝐞 𝐬𝐞𝐦𝐛𝐥𝐚𝐧𝐜𝐞 𝐨𝐟 𝐚 𝐠𝐚𝐫𝐥𝐚𝐧𝐝. 𝐓𝐡𝐞 𝐠𝐚𝐫𝐥𝐚𝐧𝐝 𝐡𝐚𝐬 𝐢𝐭𝐬 𝐯𝐚𝐥𝐮𝐞 𝐛𝐞𝐜𝐚𝐮𝐬𝐞 𝐨𝐟 𝐭𝐡𝐞 𝐠𝐞𝐦𝐬 𝐚𝐧𝐝 𝐧𝐨𝐭 𝐛𝐞𝐜𝐚𝐮𝐬𝐞 𝐨𝐟 𝐭𝐡𝐞 𝐬𝐭𝐫𝐢𝐧𝐠 𝐭𝐡𝐚𝐭 𝐭𝐢𝐞𝐬 𝐭𝐡𝐞 𝐠𝐞𝐦𝐬 𝐭𝐨𝐠𝐞𝐭𝐡𝐞𝐫. 𝐈𝐧 𝐭𝐡𝐞 𝐩𝐫𝐞𝐬𝐞𝐧𝐜𝐞 𝐨𝐟 𝐭𝐡𝐞 𝐩𝐫𝐢𝐜𝐞𝐥𝐞𝐬𝐬 𝐠𝐞𝐦𝐬 𝐜𝐨𝐦𝐩𝐢𝐥𝐞𝐝 𝐛𝐲 𝐦𝐲 𝐩𝐫𝐞𝐝𝐞𝐜𝐞𝐬𝐬𝐨𝐫𝐬, 𝐦𝐚𝐲 𝐟𝐚𝐭𝐞 𝐢𝐬 𝐣𝐮𝐬𝐭 𝐭𝐡𝐚𝐭 𝐨𝐟 𝐭𝐡𝐞 𝐬𝐭𝐫𝐢𝐧𝐠 𝐚𝐬 𝐬𝐭𝐚𝐭𝐞𝐝 𝐚𝐛𝐨𝐯𝐞.”

𝐘𝐞𝐬, 𝐈 𝐚𝐦 𝐣𝐮𝐬𝐭 𝐭𝐚𝐥𝐤𝐢𝐧𝐠 𝐚𝐛𝐨𝐮𝐭 𝐦𝐲 𝐛𝐥𝐨𝐠𝐬. 𝐈 𝐚𝐦 𝐧𝐨𝐭 𝐚 𝐊𝐚𝐥𝐢𝐝𝐚𝐬𝐚 𝐨𝐫 𝐞𝐯𝐞𝐧 𝐚 𝐭𝐫𝐢𝐟𝐥𝐢𝐧𝐠 𝐰𝐨𝐫𝐝𝐬𝐦𝐢𝐭𝐡. 𝐈 𝐜𝐚𝐧 𝐝𝐨 𝐧𝐨𝐭𝐡𝐢𝐧𝐠 𝐨𝐫𝐢𝐠𝐢𝐧𝐚𝐥. 𝐀𝐧𝐝 𝐈𝐧𝐝𝐢𝐚𝐧 𝐜𝐮𝐥𝐭𝐮𝐫𝐞 𝐢𝐬 𝐬𝐨 𝐫𝐢𝐜𝐡, 𝐚𝐧𝐝 𝐭𝐡𝐞 𝐦𝐚𝐬𝐭𝐞𝐫𝐬 𝐰𝐡𝐨 𝐛𝐥𝐚𝐳𝐞𝐝 𝐭𝐡𝐞 𝐭𝐫𝐚𝐢𝐥 𝐡𝐚𝐯𝐞 𝐥𝐞𝐟𝐭 𝐧𝐨𝐭𝐡𝐢𝐧𝐠 𝐮𝐧𝐭𝐨𝐮𝐜𝐡𝐞𝐝, 𝐧𝐨𝐭𝐡𝐢𝐧𝐠 𝐮𝐧𝐝𝐞𝐜𝐨𝐫𝐚𝐭𝐞𝐝, 𝐧𝐨𝐭𝐡𝐢𝐧𝐠 𝐮𝐧𝐞𝐧𝐫𝐢𝐜𝐡𝐞𝐝. 𝐒𝐨 𝐭𝐨 𝐩𝐫𝐞𝐭𝐞𝐧𝐝 𝐭𝐡𝐚𝐭 𝐈 𝐚𝐦 𝐭𝐫𝐲𝐢𝐧𝐠 𝐭𝐨 𝐝𝐨 𝐚𝐧𝐲𝐭𝐡𝐢𝐧𝐠 𝐨𝐫𝐢𝐠𝐢𝐧𝐚𝐥 𝐢𝐬 𝐣𝐮𝐬𝐭 𝐜𝐡𝐞𝐚𝐭𝐢𝐧𝐠 𝐦𝐲𝐬𝐞𝐥𝐟 𝐟𝐢𝐫𝐬𝐭, 𝐚𝐧𝐝 𝐨𝐭𝐡𝐞𝐫𝐬 𝐭𝐨𝐨.

𝐈 𝐚𝐦 𝐢𝐧𝐞𝐟𝐟𝐢𝐜𝐢𝐞𝐧𝐭, 𝐈 𝐜𝐨𝐧𝐟𝐞𝐬𝐬.. 𝐁𝐮𝐭 𝐈 𝐚𝐦 𝐧𝐨𝐭 𝐚 𝐜𝐡𝐞𝐚𝐭.

lamp lit from another lamp of identical qualities

 

I remember Kalidasa’s Raghuvamsham

Kalidasa’s description of Prince Aja as an exact foil of his father Raghu..

रूपं तदोजस्वि तदेव वीर्यं तदेव नैसर्गिकमुन्नतत्वम्|

न कारणात्स्वाद्बिभिदे कुमारः प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात्॥ ५-३७.

roopam tadojaswi tadeva veeryam tadeva naisargikam unnatatwam,

na kaaranaat swaad bibhide kumaaraH pravarttito deepa iva pradeepaat

(Raghuvamsham 5-37)

The vibrant young man Aja did have the same attractive physical features of his father Raghu.

He possessed the same valour and strength.

He possessed the same qualities of intrinsic tallness in physique and in mind.

The son did not differ from his father in any manner.

It was as if the son was just a lamp lit from another lamp of identical qualities.

Lucky is the man who has children who equal him.

Moreover, blessed is the one if the children excel him.

गुणा गुणानुबन्धित्वात्

ज्ञाने मौनं क्षमा शक्तौ त्यागे श्लाघाविपर्ययः ।

गुणा गुणानुबन्धित्वात् तस्य सप्रसवा इव ॥1.22॥

A description about the sterling personal qualities of the monarch of the clan of Raghu as given by Kalidas in the first Chapter of his monumental work Raghuvamsam.

The monarch of the Raghu clan was possessing great knowledge but was rather silent and never deemed it fit to exhibit or flaunt such knowledge

He was extremely strong and valorous but was very patient and tolerant

He was very generous but was completely averse to self-praise and publicity about such munificence

Usually knowledgeable people lose no opportunity to show off their knowledge through words and actions. People who are strong and sturdy become impatient and irritated even if they face the slightest discomfiture. People who are charitably inclined usually manage to grab every opportunity to attract limelight and accolades.

However knowledge and silence, strength and patience and munificence and reluctance towards publicity, the mutually contradictory traits gelled together in him as if they were uterine brothers.

musings 176

For a seeker of knowledge there is no place for too much of self assuredness and for a presumption that the subject he is learning is very simple, and that he is too bright..

This is all the more important in study of the great classical language Sanskrit..

We tend to forget our limitations and never fail to make very patronizing comments especially in social media about the shortcomings of others, fully knowing that we are mostly empty drums..

In the traditional system of education the disciple never dared to question his preceptor..

Vain and excessive self assuredness was absent in our great predecessors..

Kalidasa, while introducing Raghuvamsa Mahakavyam says..

मन्दः कवियशः प्रार्थी गमिष्याम्युपहास्यताम्।

प्रांशुलभ्य् फले लोभात् उद्बाहुरिव वामनः॥

mandaḥ kaviyaśaḥ prārthī gamiṣyāmyupahāsyatām|

prāṁśulabhy phale lobhāt udbāhuriva vāmanaḥ||

"An ignoramus as I am (Kalidasa calls himself so), and seeking the glory to be praised as a poet, I am exposing myself to the ridicule of the learned people (by trying my hands in creating a history of the great Raghuvamsam). My position is nothing different from that of a dwarf who stands under a tall tree laden with fruits and jumping up with hands held upwards,, but the fruits could be had only by really tall people. "

Again in the Masterly Creation, the poet's Magnum Opurs Abhijnaana Shakuntalam, Kalidaasa says..

आ परितोषाद् विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानं।

बलवदपि शिक्षितानां आत्मन्यप्रत्ययं चेतः॥

ā paritoṣād viduṣāṁ na sādhu manye prayogavijñānaṁ|

balavadapi śikṣitānāṁ ātmanyapratyayaṁ cetaḥ||

"I do not consider my capacity to write and present a drama as anything good unless the learned men are completely happy after watching such presentation..

Even for the most learned men, their minds are not very confident when it comes to the level to which they have been equipped as scholars.."

My thoughts were triggered when I was just going through the celebrated text" Laghupaanineeyam" by Shri A R Rajaraja Varma..

This book is a standard text on Sanskrit Grammar and other essential aspects, a standard text followed in Sanskrit Departments of many great temples of knowledge, for more than 130 years..

He says, in the preface of the book, while seeking the pardon of the readers for the many errors in ideas, spellings, printing, and so on..

अत्यूर्जितं वस्तु चलं च चित्तमतः प्रमादः सुलभः प्रणेतुः॥

प्रमादिनौ लेखकमुद्रकौ च क्वात्यन्तिकी पुस्तक ते विशुद्धिः।

atyūrjitaṁ vastu calaṁ ca cittamataḥ pramādaḥ sulabhaḥ praṇetuḥ||

pramādinau lekhakamudrakau ca kvātyantikī pustaka te viśuddhiḥ|

"The subject matter is very powerful and deep, the mind is fickle, the author is capable of forgetfulness and unintentional errors, the editor, copywriter, typesetter and the printer are also capable of committing such errors, so, my dear book, how can there be absolute purity for you.?"

The greatness of the really great people lies in the fact that they admit their limitations even better than flaunting their erudition..

inseparable...

प्रदक्षिणप्रक्रमणात् कृशानोः

उदर्चिषस्तन्मिथुनं चकाशे।

मेरोरुपान्तेष्विव वर्तमानं

अन्योन्यसंसक्तमहस्त्रियामं॥

pradakṣiṇaprakramaṇāt kṛśānoḥ

udarciṣastanmithunaṁ cakāśe

merorupānteṣviva vartamānaṁ

anyonyasaṁsaktamahastriyāamaṁ||

Vintage Kalidasa.. in Raghuvamsam..

The marriage ceremony of the young and beautiful couple Princes Aja and Princess Indumati is described.

The couple is doing circumambulation of the lighted fire, holding hand with so much of fondness, the couple looks so inseparable like the day and the night.. which just appear or happen without any interruption, as the day just disappears behind the Meru mountain and the night appears seamlessly.. and there is no point of break of separation..

Yes, there is no point of separation for the souls in love.. That should be the spirit of Valentines day..

പ്രദക്ഷിണപ്രക്രമണാത് കൃശാനോഃ

ഉദര്‍ച്ചിഷസ്തന്മിഥുനം ചകാശേ।

മേരോരുപാന്തേഷ്വിവ വര്‍ത്തമാനം

അന്യോന്യസംസക്തമഹസ്ത്രിയാമം॥

കാളിദാസന്റെ കാവ്യമാധുര്യം--   രഘുവംശത്തില്‍ നിന്ന് 

കുമാരി ഇന്ദുമതിയുടെയും കുമാരന്‍ അജന്‍റെയും വിവാഹമാണ് സന്ദര്‍ഭം. 

കല്യാണത്തിന്‍റെ ഭാഗമായി അജനും ഇന്ദുമതിയും ആചാര്യന്മാരുടെയും മറ്റ് വിശിഷ്ടാതിഥികളുടെയും സാന്നിധ്യത്തില്‍ പരസപരം കൈപിടിച്ചു അഗ്നിയെ വലം വയ്ക്കുകയാണ്.

 ആ ഹൃദ്യമായ കാഴ്ച എല്ലാവരുടേയും മനസ്സില്‍ ആനന്ദം പകരുന്നു. 

ഒരിക്കലും വേര്‍പിരിയാതെ പരസ്പരം  കൈകോര്‍ത്തുകൊണ്ട്  ഇടതടവില്ലാതെ മേരു പര്‍വ്വതത്തെ ചുറ്റിവരുന്ന രാവും പകലും പോലെയാണ് അവരെന്ന് തോന്നും 

രാവും പകലും മാറി മാറി വരുന്നത് അവ ഭൂമിയുടെ തന്നെ ആധാരശിലയായ മേരുപര്‍വ്വതത്തിനു ചുറ്റും ഒന്നിന് പിറകെ ഒന്നായി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നത് കൊണ്ടാണ് എന്നാണ് ഭാരതീയ സങ്കല്‍പം. രാവിനു പിറകെ പകല്‍ വരും. പകലിനു പിറകെ രാവും. പക്ഷെ രാവിനും പകലിനും ഇടക്ക് വിടവുകളില്ല. വേര്‍പാടുകള്‍ ഇല്ല. രാവ് ഇല്ലെങ്കില്‍ പകല്‍ ഇല്ല. പകല്‍ ഇല്ലെങ്കില്‍ രാവും ഇല്ല. 

വേര്‍പിരിയാത്ത കാമുകീകാമുകന്മാരേപ്പോലെ അവര്‍ എന്നും ഒരാളെ മറ്റൊരാള്‍ സ്നേഹതോടെ പിന്തുടരുന്നു. 

സ്നേഹിക്കുന്ന മനസ്സുകള്‍ക്ക് ഒരിക്കലും വിരഹവും വേര്‍പാടും ഇല്ല. വിരഹവും വേര്‍പാടും സംഭവിക്കരുത്. 

ഇതാവട്ടെ വാലന്‍ന്റൈന്‍ ദിന സന്ദേശം 

Remain cool and composed.. come whatever may..

न पृथग्जनवच्छुचो वशं वशिनामुत्तम गन्तुमर्हसि।

द्रुमसानुमतां किमन्तरं यदि वायौ द्वितीयेऽपि ते चलाः॥ ९०

काळिदासमहाकविप्रणीते रघुवंशे अष्टमे सर्गे॥

na pṛthagjanavacchuco vaśaṁ vaśināmuttama gantumarhasi|

drumasānumatāṁ kimantaraṁ yadi vāyau dvitīyepi te calāḥ|| 90

kāḻidāsamahākavipraṇīte raghuvaṁśe aṣṭame sarge||

When a whirlwind blows, trees would shake and be uprooted.. But the mountains would just remain erect and unmoving..

The character of the great is revealed there..

This situation is driven home by the great poet Kalidasa in the eighth chapter of his great Kavyam.. Raghuvamsham

Aja a great emperor of the Solar Race ( He is the father of Dasharatha) married the beautiful princes Indumathi in a swayamvara.. and the couple lived happily for a long time..

The princess was actually a divine damsel who had come to earth due to the curse of a sage..

The release from the curse happened when a flower from the heaven fell on her..

Immediately she attained her divine form, left the earthly human bodies and joined the Apsaras in heaven..

Aja was overcome with unbearable grief..

His pathetic laments grieving the separation of his lady love is the legendary Aja Vilapam..

A masterpiece in literature of pathos in Sanskrit.

However, life had to go on..

Sage Vasishta, the purohita and guru of the Solar race came to know of the depressive state of mind suffered by the emperor.. The sage was in a Yajna Deeksha and could not visit the king in person and console him..

Therefore he left a message through one of his disciples..

The inevitability of death and departure was clearly underlined in the message..

Vasishta further reminds the Emperor that ordinary people had the choice to grieve but men of Aja's stature and nobility were expected to be stoic and bold and were expected to show boldness under any circumstances..

The sloka quoted above appears in the Raghuvamsha Mahakavyam in this context.

=========

Meaning.

-----------

You, the noble king of a great dynasty, you who is expected to be the role model for other, you must not become slave to excessive grief, as is the habit of ordinary human beings.

Tell me, what is the difference between a tree standing on the groud and a mountain with many cliffs standing firm on the earth if both shake and fall when they face a torrential wind..

The tree can afford to fall and collapse.. not the mountain..

===========

In crisis situations men of character are expected to remain calm and stoic, come whatever may..

==========

word analysis

वशिनां उत्तम oh best among exemplary people

त्वं you

पृथक्जनवत् just like ordinary people

शुचो of grief

वशं गन्तुं becoming dependent, getting overwhelme

न अर्हसि do not deserve, should not permit yourself

द्रुम सानुमतां between a tree and a range of mountains

किं अन्तरं what is the differnce

यदि if

वायौ in the wind, in the whirlwind or cyclone

ते द्वितीये both of them

अपि चलाः भवतः.become disturbed, move and sway, in a similar fashion..

ന പൃഥഗ്ജനവച്ഛുചോ വശം വശിനാമുത്തമ ഗന്തുമര്‍ഹസി।

ദ്രുമസാനുമതാം കിമന്തരം യദി വായൌ ദ്വിതീയേഽപി തേ ചലാഃ॥ ൯൦

കാളിദാസമഹാകവിപ്രണീതേ രഘുവംശേ അഷ്ടമേ സര്‍ഗേ॥

ശക്തമായ ഒരു ചുഴലിക്കാറ്റു വീശുമ്പോള്‍ അത് കടന്നുപോകുന്ന പ്രദേശങ്ങളിലെ മരങ്ങള്‍ ആടിയുലയും, വേരോടെ പിഴുതെറിയപ്പെടും. പക്ഷെ അവിടെത്തന്നെ നില്‍ക്കുന്ന മലകള്‍ ആടാതെ കുനിയാതെ നില്‍ക്കും.

ഇത് സ്വഭാവവൈശിഷ്ട്യം നിറഞ്ഞ സജ്ജനങ്ങളുടെ പെരുമാറ്റം പോലെയാണ്.

രഘുവംശമഹാകാവ്യത്തിലെ എട്ടാം സര്‍ഗ്ഗത്തില്‍ കാളിദാസന്‍ അടിവരയിട്ടു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

ശ്ലോകത്തിന്‍റെ സന്ദര്‍ഭം ഇതാണ്.

അജന്‍ സൂര്യവംശത്തിലെ അതിശക്തനായ ഒരു ചക്രവര്‍ത്തി ആയിരുന്നു. ദശരഥന്‍റെ പിതാവ്. അജന്‍ ഇന്ദുമതിയെന്ന സുന്ദരിയായ രാജകുമാരിയെ ഒരു സ്വയംവരത്തിലൂടെ വിവാഹം കഴിച്ച് അവരോടൊപ്പം ദീര്‍ഘകാലം ഏറെ സന്തോഷകരമായ ജീവിതം നയിച്ചു.

യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍ രാജകുമാരിയായ് ഇന്ദുമതി ഒരു ദേവകന്യക ആയിരുന്നു.

ഒരു ഋഷി ശാപം മൂലം ഭൂമിയില്‍ മനുഷ്യകന്യകയായി അവര്‍ ജനിച്ചതായിരുന്നു.

ഒരിക്കല്‍ സ്വര്‍ഗ്ഗത്തില്‍ നിന്ന് വായുവിലൂടെ പറന്നെത്തിയ ഒരു പുഷ്പം ഇന്ദുമതിയുടെ ശരീരത്തില്‍ പതിച്ചു. അതോടെ അവര്‍ക്ക് ശാപമോക്ഷം കിട്ടുകയും ഭൂമിയില്‍ അവര്‍ ജീവിച്ച ഭൌതിക ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു അപസരസ് എന്ന സ്വന്തം രൂപ സ്വീകരിച്ച് അവര്‍ സ്വര്‍ഗ്ഗത്തിലേക്ക് പെട്ടെന്ന് തിരിച്ചു പോവുകയും ചെയ്തു.

ഇന്ദുമതിയുടെ വിരഹം അജന് ഒട്ടും താങ്ങാന്‍ കഴിയാത്ത വിധമുള്ള ദുഃഖം സമ്മാനിച്ചു. അജന്‍ ഇന്ദുമതിയെപ്പിരിഞ്ഞ സന്ദര്‍ഭത്തില്‍ അദ്ദേഹം വിലപിക്കുന്ന അവസരം രഘുവംശ മഹാകാവ്യത്തിലെ ഏറെ സുന്ദരവും ഉദാത്തവും ആയ “അജവിലാപം” എന്ന സന്ദര്‍ഭമായി ഏറെ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടുന്നു.

വിലാപകാവ്യങ്ങളിലെ ഏറ്റവും ഉല്‍കൃഷ്ടമായ ഒരു സന്ദര്‍ഭമാണ് അജവിലാപം.

എന്തായാലും അജന്‍ നാടുവാഴുന്ന ചക്രവര്‍ത്തി ആണ്. ജീവിതം മുന്നോട്ടു പോയേ പറ്റൂ.

സൂര്യവംശത്തിന്‍റെ മാര്‍ഗ്ഗദര്‍യും, ആചാര്യനും പുരോഷിതനും ഒക്കെ ആയ വസിഷ്ഠമഹര്‍ഷി അജന്‍റെ ഈ ദയനീയാവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് അറിയുന്നു. മഹര്‍ഷി ഒരു യജ്ഞത്തിന്നായുള്ള ദീക്ഷയില്‍ ആയിരുന്നത് കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിനു നേരിട്ട് അജനെ കാണാന്‍ അയോധ്യയില്‍ എത്തുവാന്‍ പറ്റുമായിരുന്നില്ല.

അദ്ദേഹം ഒരു ശിഷ്യന്‍ മുഖേന അജന് ഒരു സന്ദേശം അയയ്ക്കുന്നു.

മരണവും ഭൂമിയില്‍ നിന്ന് വിടപറയലും ആര്‍ക്കായാലും ഒഴിവാക്കാന്‍ പറ്റാത്ത ജീവിത യാഥാര്‍ത്ഥ്യങ്ങള്‍ ആണെന്ന കാര്യം ഈ സന്ദേശത്തില്‍ ഊന്നിപ്പറയുന്നു.

പിന്നെ വസിഷ്ടന്‍ അജനെ ഒരു കാര്യം കൂടെ ഓര്‍മ്മിപ്പിക്കുന്നു. സാധാരണ മനുഷ്യര്‍ക്ക് ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിക്കാനും വിലപിക്കാനും എല്ലാം ഏറെ സ്വാതന്ത്ര്യവും അവകാശവും എല്ലാം ധാരാളമായി അനുവദിക്കാം. പക്ഷെ ചക്രവര്‍ത്തിയായ അജന്‍ സ്വന്തം നിലയും വിലയും ഉത്തരവാദിത്തങ്ങളും എല്ലാം കണക്കിലെടുത്ത് ഏറെ ആത്മസംയമനം പാലിക്കേണ്ടതും ധൈര്യത്തോടെ എല്ലാ പ്രശ്നങ്ങളും അഭിമുഖീകരിക്കേണ്ടതും അദ്ദേഹത്തിന്‍റെ കര്‍ത്തവ്യമാണ്. ഒരു പരിതസ്ഥിതിയിലും അളവില്‍ക്കവിഞ്ഞ കരച്ചിലും പിഴിച്ചിലും അജനെപ്പോലുല്ലവര്‍ക്ക് വിധിച്ചിട്ടില്ല.

രഘുവംശത്തില്‍ ഈ സന്ദര്‍ഭത്തില്‍ ആണ് മുകളില്‍ കൊടുത്ത ശ്ലോകം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്.

അര്‍ത്ഥം

അങ്ങ് ഒരു പേരെടുത്ത വംശത്തില്‍ പിറന്ന ഒരു മഹാനായ രാജാവാണ്. മറ്റുള്ളവര്‍ക്ക് ഉത്തമ മാതൃകയായി അങ്ങ് എപ്പോഴും പ്രവര്‍ത്തിക്കണം എന്നത് അങ്ങയില്‍ നിന്ന് എല്ലാവരും പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. താങ്ങാനാവാത്ത ദുഃഖത്തിനു സാധാരണ ആളുകളെപ്പോലെ അങ്ങും അടിമയാകരുത്.

ഒന്ന് ആലോചിച്ച് നോക്കൂ.. ഭൂമിയില്‍ നില്‍ക്കുന്ന ഒരു മരവും ഭൂമിയില്‍ ഒട്ടേറെ കൊടുമുടികളോടെ നിരന്നു നില്‍ക്കുന്ന ഒരു മലയും, രണ്ടും, ഒരു കൊടുങ്കാറ്റു വന്നാല്‍ ഒരുപോലെ ആടിയുലഞ്ഞു വിറച്ചു വീഴുകയാണെങ്കില്‍ മരത്തിനും മലയ്കും തമ്മില്‍ എന്താണ് വ്യത്യാസം.

മരത്തിനു ആടാം വീഴാം. പക്ഷെ മലയ്ക്ക് അത് ചെയ്യാന്‍ കഴിയില്ല.

ഏതു വിഷമഘട്ടം നേരിട്ടാലും നിലയും വിലയും ഉള്ള ആളുകള്‍ അക്ഷോഭ്യരായി അതൊക്കെ നേരിടുക തന്നെ വേണം.

the bright lamp of Kalidasa ...

सञ्चारिणी दीपशिखेव रात्रौ यम् यम् व्यतीयाय पतिम् वरा सा।

नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावम् स स भूमिपालः॥ ६७

काळिदासप्रणीते रघुवंशमहाकाव्ये ६ सर्गात्

sañcāriṇī dīpaśikheva rātrau yam yam vyatīyāya patim varā sā|

narendramārgāṭṭa iva prapede vivarṇabhāvam sa sa bhūmipālaḥ|| 67

kāḻidāsapraṇīte raghuvaṁśamahākāvye 6 sargāt

a gem of a slokam from Kalidasa..

The scene is the Svayamvaram.. the seclection of groom by the bride to be.. by Indumathi, the charming princes... Many suitors are arrayed in expectation,, and Aja, the prince from the clan of Raghu is also there..

The princess, holding a garland meant for the one whom she would ultimately choose, is moving along a long line of princes who are all lined up, expecting that one of them would be chosen as the groom..

The glory and the history of each prince is explained to the girl and she would cast her glance too on the prospective suitor, and as she is not impressed, would move ahead, leaving each one in the line faded and jaded in despair.. 

While describing the situation, Kalidasa uses the simile and imagery of a bright lamp.. which is being carried in a procession in the royal throughfare. during a dark night... 

The road is arrayed with many attractive buildings.. 

As the lamp  moves ahead, the fronts of each building is seen it all its brightness and attractiveness..

 But when the processions moves on and the lamp too is carried away, the bright face of the buildings just plunge into darkness and anonymity.. 

Just like that, when the princess was approaching each prince, his face brightened up in expectation and ecstasy.. But as she moved on passing him off, his face became drained of colour .. as he was disappointed..

"Indumatee, in the process of selection of a groom for herself was walking ahead like a bright lamp, along the line of many kings, and whichever king whom she had rejected became jaded and dejected, just like what happens to a building along the royal thoroughfare as a bright lamp is being carried along during night, and the lamp while approaching brightens up the building and plunges the same building into darkness as the lamp is carried further ahead.."

The Upama used here is sublime.. And in literary circle, Kalidasa became famous as Deepashikhaa Kaalidasa for this single imagery..

It is legend that Aja was chosen by Indumatee as her prince charming.. and a battle ensued.. 

Aja and Indumati were married and lived happily.. and so on.. 

But the imagery just brightens up the heart of every generation.. of lovers of literature..

ultimate in equanimity...

दधतो मङ्गळक्षौमे वसानस्य च वल्कले।

ददृशुर्विस्मितास्तस्य मुखरागं समं जनाः॥

काळिदासकृते रघुवंशमहाकाव्ये १२-८

dadhato maṅgaḻakṣaume vasānasya ca valkale|

dadṛśurvismitāstasya mukharāgaṁ samaṁ janāḥ||

kāḻidāsakṛte raghuvaṁśamahākāvye 12-8

मङ्गळक्षौमे pair of auspicious silken garments 

दधतः wearing 

वल्कले bark garment 

वसानस्य adorning 

च too

तस्य his 

समं unchanged or with equanimity 

मुखरागं colour of the face 

विस्मिताः wonderstruck 

जनाः people 

ददृशु saw 

Rama was equnimity personified.. Neither happiness nor adversity did make any impact on his thoughts and action..

The Emperors son Rama was declared as the heir apparent or yuva raja, and the coronation was fixed with pomp and gaiety.. 

On the morning of the festive day, Rama is dressed in the dual silken robe befitting the occasion.. 

Kaikeyi, under the evil influence of Manthara has other plans for Rama, and taking advantage of two boons granted by the king Dasaratha, she manages two decrees from the King,

first that Bharatha would be the next king 

and 

the second that Rama would adjourn to forest and live there as a recluse for fourteen years..

When Rama enters the palace of Dasaratha on the morning of the coronation, fully dressed in silk, the order of the king denying him the kingdom and directing him to adjourn to forest for fourteen years, was awaiting him..

Any person would have been shattered..

But Rama's demeanour did not change even slightly.. 

He removes his silken clothes and adorns himself with bark garments, and emerges out of the palace without any change in the sweet glow on his face.. 

People who watched him all along are struck with wonder..

This situation is describde by the great poet Kalidasa in his Mahaakavyam..Raghuvamsam..

"The people of Ayodhya watched with awe and admiration as they saw that the colour of the face of Rama 

was the same when (he entered the palace) wearing the twin golden clothes befitting the festive occasion 

and when (he emerged out of the same palace ) wearing clothes made of wooden bark ( fit to be worn by people who live in forests)"

for the really great, words uttered just make the meaning.

लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तने।

ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुवर्तते॥

भवभूतिप्रणीते उत्तररामचरिते प्रथमे अङ्के

laukikānāṁ hi sādhūnāmarthaṁ vāganuvartane |

ṛṣīṇāṁ punarādyānāṁ vācamartho'nuvartate||

bhavabhūtipraṇīte uttararāmacarite prathame aṅke

This is from the first act of Uttararamacharitam.

Uttararamacharitam is a drama by Bhavabhuti, a poet of Sanskrit who is treated as equal to Kalidasa himself by many..

The plot for the Drama is the happenings after the Coronation of Rama.. the history dealt with in Uttarakandam of Ramayanam

In the first Act, the location is Rama's Palace in Ayodhya..

Sita is in her pregnancy, and the elders in the family are all away attending a sacrifice being conducted by Sage Rishyasringa, who is also the husband of Ramas elder Sister Shanta..

A set of sages led by Ashtavakra, the disciple of Rishyasringa have arrived in Ayodhya to enquire about the well being of Rama and Sita, and the delegation meets the Royal couple..

The sage conveys Rama the blessing of Rishyasringa and Sage Vasishta too who was away at the sacrifice..yajna

The blessing of the elders that Sita would deliver progeny befitting the valour and glory of the divine couple is conveyed to Rama and Sita..

Happy to hear that Rama exclaims..

"The speech of worldly wise saints follows or narrates the course of events as they have happened or are happening.. But the speech of ancient and venerable saints ( like Vasishta) when uttered just makes thing happen as per what is intended in those speeches.."

Rama is elated at the blessing of his Guru that he is going to beget a worthy progeny as he is convinced that the mere utterance of the great saints would make anything happen.. Ordinary people just use speeches to report what is happening.. and they have only the capacity to report or convey in words what is going on around, or narrate something that has already happened..

But great sages have the capacity to foresee the future.. Not only that, if words are uttered by great souls, nature and the universe just obey those predictions and things just happen.

These words of Bhavavbhuti have to be compared or

contrasted with Kalidasa's statement about Vaak and Artha.. as pronounced in the opening stanza of Raghuvamsam..

वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थ प्रतिपत्तये।

जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ॥

Vaagarthaaviva Samprukthau, Vaagartha prathipattaye jagataH pitarau vande paarvathee parameshwarau..

Kalidasa implies that words and meanings are closely connected and function as inseparable twins.. being faithful to one another..

Bhavabhuti improvises on the idea.. For the ordinary people, words uttered just convey the meaning..

But for the really great, words uttered just make the meaning..

Of course this is stuff for academics too..

There has been always a set of people who place Bhavabhuti in the same pedestal with Kalidasa.. and there are those who cannot allow anyone else to be spoken of in equal terms with Kalidasa..

ലൌകികാനാം ഹി സാധൂനാമർഥം വാഗനുവർത്തനേ ।

ഋഷീണാം പുനരാദ്യാനാം വാചമർഥോയനുവർത്തതേ॥

ഭവഭൂതിപ്രണീതേ ഉത്തരരാമചരിതേ പ്രഥമേ അങ്കേ

ഭവഭൂതി രചിച്ച 'ഉത്തരരാമചരിതം' എന്ന നാടകത്തിലെ ആദ്യ അങ്കത്തിൽ നിന്നുള്ള ഭാഗമാണിത്.

കാളിദാസന് സമശീര്‍ഷനായി പലരും കണക്കാക്കുന്ന സംസ്കൃത കവിയായ ഭവഭൂതിയുടെ നാടകമാണ് 'ഉത്തരരാമചരിതം'.

കാളിദാസന് സമശീര്‍ഷനായി പലരും കണക്കാക്കുന്ന സംസ്കൃത കവിയായ ഭവഭൂതിയുടെ നാടകമാണ് 'ഉത്തരരാമചരിതം'.

നാടകത്തിന്‍റെ ആദ്യ രംഗം നടക്കുന്നത് അയോധ്യയിലെ രാമന്‍റെ കൊട്ടാരത്തിലാണ്.

സീത ഗർഭിണിയായിരിക്കുന്ന സമയം; കുടുംബത്തിലെ മുതിർന്നവരെല്ലാം ഋഷ്യശൃംഗൻ നടത്തുന്ന യാഗത്തിൽ പങ്കെടുക്കാൻ പോയിരിക്കുകയാണ്. രാമന്‍റെ മൂത്ത സഹോദരിയായ ശാന്തയുടെ ഭർത്താവാണ് ഋഷ്യശൃംഗൻ.

രാമന്‍റെയും സീതയുടെയും ക്ഷേമാന്വേഷണത്തിനായി ഋഷ്യശൃംഗന്‍റെ ശിഷ്യനായ അഷ്ടാവക്രന്‍റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഒരു സംഘം മുനിമാർ അയോധ്യയിലെത്തുകയും രാജദമ്പതികളെ കാണുകയും ചെയ്യുന്നു.

യാഗസ്ഥലത്തായിരുന്ന വസിഷ്ഠമുനിയുടെയും ഋഷ്യശൃംഗമുനിയുടെയും അനുഗ്രഹം ആ മുനി രാമനെ അറിയിക്കുന്നു.

ദിവ്യദമ്പതികളുടെ വീര്യത്തിനും മഹത്വത്തിനും അനുയോജ്യമായ സന്താനത്തെ സീത പ്രസവിക്കട്ടെ എന്ന മുതിർന്നവരുടെ അനുഗ്രഹം രാമനെയും സീതയെയും അറിയിക്കുന്നു.

അതുകേട്ട് സന്തോഷത്തോടെ രാമൻ ഇപ്രകാരം പറയുന്നു:

"ലോകവ്യവഹാരങ്ങളിൽ അറിവുള്ള സാധാരണ മുനിമാരുടെ വാക്കുകൾ, സംഭവിച്ചതോ സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതോ ആയ കാര്യങ്ങളെ വിവരിക്കുക മാത്രമാണ് ചെയ്യുന്നത്. എന്നാൽ വസിഷ്ഠനെപ്പോലെയുള്ള പുരാതനരും ആദരണീയരുമായ മഹർഷിമാരുടെ വാക്കുകൾക്ക്, പറയുന്ന കാര്യങ്ങളെ അതേപടി യാഥാർത്ഥ്യമാക്കാനുള്ള ശക്തിയുണ്ട്."

മഹർഷിമാരുടെ വാക്കുകൾക്ക് എന്തിനെയും സംഭവ്യമാക്കാനുള്ള കഴിവുണ്ടെന്ന് ഉറച്ചു വിശ്വസിക്കുന്ന രാമൻ, തനിക്ക് ഉത്തമനായ ഒരു സന്താനം ഉണ്ടാകുമെന്ന ഗുരുവിന്‍റെ അനുഗ്രഹത്തിൽ അതീവ സന്തുഷ്ടനാകുന്നു. സാധാരണക്കാർ വാക്കുകൾ ഉപയോഗിക്കുന്നത് സംഭവിക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ പറയാൻ മാത്രമാണ്; ചുറ്റും നടക്കുന്ന കാര്യങ്ങൾ വിവരിക്കാനോ സംഭവിച്ചുകഴിഞ്ഞ കാര്യങ്ങൾ പറയാനോ മാത്രമേ അവർക്ക് കഴിയൂ.

എന്നാൽ മഹർഷിമാർക്ക് ഭാവി കാണാനുള്ള കഴിവുണ്ട്. മാത്രമല്ല, മഹാത്മാക്കൾ എന്തെങ്കിലും പറഞ്ഞാൽ പ്രകൃതിയും പ്രപഞ്ചവും ആ പ്രവചനങ്ങളെ അനുസരിക്കുകയും ആ വാക്കുകള്‍ക്ക് അനുസൃതമായി  കാര്യങ്ങൾ സംഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു . 

ഭവഭൂതിയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കാളിദാസന്‍

രഘുവംശത്തിന്‍റെ പ്രാരംഭത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതുമായി താരതമ്യം ചെയ്യാം.

വാഗർത്തവിവ സംപ്രുക്തൌ  വാഗർഥ പ്രതിപത്തയേ ।

ജഗതഃ പിതരൌ വന്ദേ പാർവതീപരമേശ്വരൗ॥

അതായത്

വാക്കുകളും അർത്ഥങ്ങളും പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നുവെന്നും അവ അവിഭാജ്യരായ ഇരട്ടകളായി പ്രവർത്തിക്കുന്നുവെന്നും, പരസ്പരം വിശ്വസ്തരായിരിക്കുന്നു, എന്ന് കാളിദാസൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാക്കുകളും അര്‍ത്ഥവും പാര്‍വതീ പരമേശ്വരന്മാരെപ്പോലെ ഒരിക്കലും തമ്മില്‍ തമ്മില്‍ വിട്ടുപ്രിയാത്തവര്‍ ആണ്

കാളിദാസന്‍റെ ഈ പ്രസ്താവന ഭവഭൂതിയുടെ  മുകളില്‍ പറഞ്ഞ ആശയത്തെ തീര്‍ത്തും സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു.. സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ കാര്യത്തില്‍  അവര്‍  ഉച്ചരിക്കുന്ന  വാക്കുകൾ പറയുന്ന കാര്യങ്ങളുടെ അർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.എന്നാൽ യഥാര്‍ത്ഥത്തില്‍  മഹാത്മാക്കള്‍ ആയുള്ളവര്‍ ഉച്ചരിച്ച  വാക്കുകൾ, അവ എന്ത് തന്നെ ആയാലും അക്കാര്യം അർത്ഥമായി, അര്‍ത്ഥവത്തായി മാറുന്നു.

തീർച്ചയായും ഇത് ചില അതുല്യരായ അക്കാദമിക്  വിദഗ്ദ്ധന്മാരുടെ  കാര്യത്തിലും അന്വര്‍ത്ഥമാണ്

കാളിദാസനു തുല്യമായ സ്ഥാനം ഭാവഭൂതിക്കും ചിലര്‍ നല്‍കുന്നു. എന്നാല്‍ അത്തരം താരതമ്യപ്പെടുത്തലിനോട്  തികച്ചും യോജിപ്പില്ലാത്ത ധാരാളം പണ്ഡിതന്മാരും ഉണ്ട്